Over Japan weten we niet zoveel, over de Japanse vrouw nog minder. Ja, ze dragen kimono’s en soms verkleden ze zich als poppen. Maar verder? In de tweede aflevering van Tokidoki gaat Paulien Cornelisse op zoek naar dé Japanse vrouw. Dat doet ze aan de hand van het woord “otenba”, dat zoiets betekent als opstandig of onstuimig en heel misschien een verbastering is van het Nederlandse ontembaar, uit de tijd dat de Nederlanders in de 17e eeuw een exclusieve handelspositie hadden met de Japanners.

Otenba is een van de onwaarschijnlijkere Nederlandse leenwoorden in het Japans. Toch zijn er heel veel woorden waarvan de Nederlandse oorsprong wél duidelijk is, zoals madorosu voor matroos, morumotto voor “cavia” (marmot) en mesu voor mes.

“Otenba” kun je alleen zeggen over meisjes, want jongens zijn uiteraard van nature al energiek en onstuimig. Wat in de taal geworteld is, zit vaak ook geworteld in de cultuur… Waarschijnlijk zijn er veel Japanse mannen die Paulien behoorlijk ontembaar vinden: een vrouw alleen op reis, haar man achterlatend met haar kind. Bij Japanse vrouwen oogt het juist verbazing en bewondering.

“Ik voel me thuis onder de Japanners, maar dat gevoel is niet wederzijds. Japanners vinden mij groot en raar, ik praat te direct, ik beweeg te lomp en ik weiger te slurpen als ik noedelsoep eet.”

Hoe staat het met de vrouwenemancipatie in Japan? Ze lijken er vrouwen liever te geven wat ze willen dan dat ze mannen afnemen wat ze al hebben. Liever een metrocoupé alleen voor vrouwen dan een maatschappelijk debat over handtastelijkheid in het openbaar vervoer. En niet alleen daar: ook in hotels zijn er ruimtes waar alleen vrouwen mogen komen. In Nederland zijn er alleen damestoiletten, een paar damessportscholen en natuurlijk de Ladies Night van Pathé.

Als het om vrouwenemancipatie aankomt, lijkt Japan nog op het Nederland van de jaren vijftig. Toen was het ook heel gebruikelijk dat een vrouw de lunch van haar man bereidde en slechts een carrière als huisvrouw kon hebben. Vrouwelijke komedianten waren er nauwelijks en als ze al ten tonele verschenen, moesten ze zichzelf eerst zichzelf belachelijk voordat ze van wal konden steken. In Japan is dat nog steeds zo. En overigens in heel veel landen over de hele wereld.

De lunch is een belangrijke aangelegenheid in Japan en een van de belangrijkste verantwoordelijkheden als echtgenote. Mannen willen op hun werk goed voor de dag kunnen komen met de lunch die door hun vrouwen bereid zijn. Sommigen staan al om vier uur op om aan hun huishoudelijke verplichtingen te voldoen: om vijf uur ’s ochtends sta je al de lunch (de bento te maken). Pas als je weet hoe je een Japanse omelet moet maken, kan je zonder maatschappelijke argwaan in het huwelijksbootje stappen. 

In Japan wordt tegen vrouwen die gaan trouwens wel eens grappend gezegd: há, je hebt een vast contract gekregen. En zo is het voor het merendeel van de Japanse vrouwen ook.

Toch komen steeds meer jonge Japanse vrouwen in opstand tegen de mannelijke overheersing. Van oudsher was de Japanse vrouw helemaal niet ondergeschikt: de eerste literatuur werd geschreven door hofdames, de oudste tempel van Japan is gewijd aan een godin. Maar vandaag de dag reikt de ontembaarheid van de Japanse vrouw (nog) niet verder dan een cursus “tafels omgooien” terwijl je zegt wat je vindt. 

Over seks wordt in Japan niet gesproken. Als we één van de otenba-vrouwen van het opstandige clubje mogen geloven, wordt overdag wordt een vrouw verwacht dat ze zich netjes gedraagt en zich in het gareel houdt, maar wanneer de man thuis is wordt zij verwacht “een hoertje” te zijn. De wil van de man lijkt wet en dat opgeslotene gevoel van de Japanse vrouw uit zich misschien ook wel in de kimono: het zit heel strak en alleen je polsen en nek zijn zichtbaar. Makkelijk bewegen kun je er dus niet in, al is ook daar een cursus voor.

“Als kind had ik een soort van diepe passie voor origami: papier vouwen op z’n Japans. Daar doet het me heel erg aan denken.”

Andere vrouwen verkleden zich liever als pop. Hoewel wij dat eerder als onderdanig zouden zien, is ook op meerdere manieren te interpreteren. Sommigen zien het juist als symbool voor vrijheid om te doen wat je wil. Maar waarom dan eigenlijk als pop en niet als zelfstandig werkende vrouw? En is Paulien inderdaad getuige geweest van het begin van een revolutie, die ooit begon met een tafel die omgegooid werd? Over vijftig jaar weten we het.

Bron: Aflevering 2: Otenba, Tokidoki, VPRO, 23 september 2018. 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *