Daar was ‘ie weer, de kersenbloesem! Er lijkt in Japan geen ontkomen aan, maar dat kan ook te maken hebben met het feit dat Paulien Cornelisse precies tegen het einde van het kersenbloesemseizoen voor de opnames van Tokidoki in het land van tsunami’s, aardbevingen en vulkaanuitbarstingen was. Behalve yugen, het mysterieuze eenworden met de natuur, kan de kersenbloesem ook mono no aware zijn, oftewel: de melancholische vergankelijkheid van… dingen.

“Niets is blijvend en dat is vrolijk en droevig tegelijk.”

Zelf vind ik mono no aware een mooie uitdrukking omdat het de Engelse woorden no aware bevat, alsof je je niet bewust kan zijn van hetgeen dat vergankelijk is. Voor de Japanners betekent mono no aware vooral vluchtige dingen en het kortstondige mooi vinden, voor Paulien staat het juist voor de gevoeligheid voor dingen die vergankelijk zijn. Kersenbloesem maakt je droevig en vrolijk tegelijk. Maar kan je ook mono no aware voelen bij een verlaten dorp? Paulien ontmoet een mevrouw die de eenzaamheid probeert te verwerken door poppen te plaatsen in het dorp waarvan zij nog de enig overgebleven inwoonster lijkt: ze zegt ze zelfs gedag en vraagt hun hoe het gaat. 

“Ik had toch het idee dat het toch voornamelijk een vrolijk project was, zo van “nou ja, dat ga ik lekker doen”, maar als je hier dan bent in een lege school met alleen maar poppen van kinderen die hier niet meer zijn… Ik vind dat toch echt misschien het eenzaamste wat ik ooit heb gezien.”

Veel van de mensen die in tijden van economische bloei naar de steden trokken, zijn nu inmiddels oud. Eenzaam wonen zij in flatjes aan de buitenranden van de stad, op het punt om in de vergetelheid te raken. Ze worden af en toe bezocht door vrijwilligers uit de buurt, die controleren of de beste mensen nog wel in leven zijn. Nederland en Japan lijken eigenlijk best wel op elkaar: ook hier worden hulpbehoevende ouders al sinds tijden niet meer in huis genomen door hun kinderen en liggen oude mensen dagenlang dood in hun huis zonder dat iemand het merkt. Paulien loopt ook even een huis van een oudere meneer binnen en waant zich plots de presentatrice van Mijn leven in puin.


Er zijn socialisatiebijeenkomsten voor ouderen zoals lunches om maar niet de hele week eenzaam te zitten zijn. Dan doen de Japanse ouderen gekke dansjes en drinken ze “onder lichte dwang”, zoals Paulien dat zo mooi verwoordt, een kopje thee en geven de oude dames elkaar complimentjes over hun leeftijd en bevragen ze elkaar argwanend of dat mooie haar nog wel eigen is. 

Het is grappig en herkenbaar om te zien hoe Paulien soms moeite heeft de Japanse oudere goed te verstaan: je probeert bevestiging te zoeken door te herhalen wat je denkt dat de ander zegt, maar uiteindelijk knik je maar van ja of mompel je instemmend zonder nou echt te weten wat de ander zegt. Zeggen wat je denkt is sowieso niet zo gebruikelijk in Japan. Veel ouderen worstelen met het gevoel dat ze de samenleving niet meer kunnen dienen. In Japan is het gemeenschapsbelang veel belangrijker dan jouw individuele belang. Maar over dat soort gevoelens wordt niet gesproken. 

“Gepest worden, liefdesverdriet, ontslagen worden: je praat er niet over. En als je in de rouw bent, is het niet de bedoeling dat je dat eens lekker gaat zitten verkondigen.” 

We ontmoeten ook de beter verstaanbare mevrouw Nishimoto van 89, een Instagram-fenomeen die “de Japanse oudere” op de hak neemt en juist daardoor nog heel erg in contact staat met wereld. Geen vereenzaming voor mevrouw Kimiko. Zou die poppenmevrouw nou ook een Instagram-account hebben, dan komt ook voor haar misschien een einde aan de vereenzaming…? Of zijn sociale media uiteindelijk ook mono no aware? Het maakt je vrolijk en droevig tegelijk en de roem is ook maar vergankelijk. Alles gaat uiteindelijk voorbij. Behalve mos dan, mos blijft altijd bestaan.

Bron: Mono no aware, Tokidoki, VPRO, 7 oktober 2018. 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *