Als je naar een Sneak Preview gaat en na enkele voorfilmpjes de in het wit geschreven titel “Sobibor” op een zwarte achtergrond ziet verschijnen, weet je al dat het geen lachfilm wordt. Anderhalf uur later zat ik zwaar geroerd (lees: jankend) naar de aftiteling te kijken, nog luisterend naar de prachtige muziek van deze aangrijpende film. 

Aan de aftiteling gaan nog een paar schokkende feiten vooraf. Een van die feiten is dat slechts achttien mensen Sobibor overleefden. Het stond en staat nog steeds bekend als één van de verschrikkelijkste vernietigingskampen die het Naziregime gekend heeft. Het was er puur op gericht om rassen te zuiveren: linea recta van de trein naar de gaskamers. De aankomst van een locomotief is ook hoe de film begint. Uit de luidsprekers bij de ingang van het kamp klinken de eerste woorden van het script: “Welkom in kamp Sobibor, dit is het begin van jullie nieuwe leven.”

Sobibor vertelt het waargebeurde verhaal over een ontsnappingspoging, geleid door de Rus Alexander Petsjerski op 14 oktober 1943.  Het cyrillisch alfabet waarmee “dag 1” wordt aangekondigd maakt de kijker gelijk duidelijk dat dit een film van Russische makelij is. En daar waar oorlogsfilms uit Hollywood of andere West-Europese films nog wel eens verzachtend zijn, zijn de Russen dat alles behalve: de makers hebben absoluut de tijd genomen om het publiek ervan te doen doordringen hoe wreed kamp Sobibor was. Duits, Russisch, Pools en zelfs Nederlands (hoewel niet altijd met de beste uitspraak) wordt door elkaar gesproken: het maakt de film levensecht.

Niet iedereen ging direct nadat zij hoorden dat zij aan een nieuw leven gingen beginnen, naar de gaskamers voor “desinfectie”. Juwelieren werd dat lot bespaard: zij werden gebruikt om de waarde te bepalen van dat wat de slachtoffers achtergelaten hadden in de kleedkamers. Het kamp moest ook draaiende gehouden worden en mensen werden te werk gesteld en zo nodig wordt de zweep gehanteerd. Stokslagen zijn geen uitzondering. Als een eerste ontsnappingspoging mislukt, krijgt iedere tiende in de rij een kogel in zijn of haar achterhoofd. Onverbiddelijk, onmenselijk, maar waargebeurd.

De officieren waren beesten die de tewerkgestelden mishandelden als dieren. Op feesten hielden ze paardenraces, maar met mannen die de karren moesten voorttrekken en er met de zweep van langs kregen. Zeker een uur lang ben je als publiek getuige van wreed en onmenselijk geweld en vraag je je af: waar gaat deze film af? Want tot dan ontbreekt het de film aan enig plot. Hoofdpersonen zijn er wel, maar persoonlijke verhalen ontbreken: wij weten slechts van iets wat ooit in een kamp in Minsk gebeurd was, maar waarvan we nimmer een flashback te zien krijgen. 

Pas in het laatste half uur komt het verhaal in een stroomversnelling. Het plot om te ontsnappen ontvouwt zich. En als dat dan voorbij is, je opnieuw een gruwelijkheden bloot bent gesteld, begint de aftiteling. Minutenlang heb je je afgevraagd waar deze film heen zou gaan, was je misschien wel bijna opgestaan en weggegaan nadat anderen om je heen dat ook deden. Maar als je blijft zitten, besef je pas: het gaat nergens heen. Het had geen doel, het was wreedheid en leedvermaak en dat alleen. 

Voor de makers van de film kan de ontsnapping van 14 oktober 1943 niet het doel geweest zijn. Het was een middel om te laten zien hoe wreed Sobibor was en hoe zinloos het geweld. In die missie zijn ze geslaagd.

13-10-2018 “Verfilming Sobibor: Russische propaganda, of een stap in de goede richting?” Lees in dit artikel van Nieuwsuur hoe de Russen de rol van de Joodse Petsjerski vooral gebruiken (of misbruiken) als oorlogsheld van het Russische Rode Leger. 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *